Bài đọc thêm trong Khóa học Luật Lao động dành cho HR mới. Hãy đọc tình huống và tự trả lời trước khi mở phần gợi ý.
“Ký hợp đồng thử việc riêng thì có khác với ghi thử việc trong hợp đồng lao động không?” Có. Nhưng HR cần đọc cả hình thức thỏa thuận, công việc thực tế và quy định áp dụng; không thể chỉ nhìn dòng tiêu đề để kết luận về bảo hiểm hoặc thuế.
Điểm cần nhớ: Điều 24 Bộ luật Lao động cho phép thỏa thuận thử việc trong hợp đồng lao động (HĐLĐ) hoặc giao kết hợp đồng thử việc riêng. Hai cách này có điểm khác nhau về nghĩa vụ liên quan, nhưng đều phải đáp ứng quy định về thử việc.
Sau bài này, bạn có thể xác định hình thức đang sử dụng, kiểm tra những điều kiện cơ bản và chuyển đúng dữ liệu cho người phụ trách bảo hiểm, thuế.
Hai cách thỏa thuận thử việc khác nhau thế nào?
Ghi nội dung thử việc trong HĐLĐ
Hai bên ký HĐLĐ và đưa điều khoản thử việc vào đó. Ví dụ: HĐLĐ 12 tháng có thỏa thuận thời gian thử việc phù hợp với công việc. Khi đạt yêu cầu, hai bên tiếp tục thực hiện HĐLĐ đã ký theo Điều 27; không cần coi ngày kết thúc thử việc là ngày bắt đầu một hợp đồng hoàn toàn mới.
Việc tham gia bảo hiểm phải xét theo loại HĐLĐ, đối tượng, thời điểm có hiệu lực và các điều kiện của từng chế độ. Không tự loại giai đoạn thử việc khỏi nghĩa vụ chỉ vì hợp đồng có hai chữ “thử việc”.
Ký hợp đồng thử việc riêng
Hai bên giao kết một hợp đồng thử việc theo Điều 24. Nếu đạt yêu cầu, người sử dụng lao động phải giao kết HĐLĐ. Hợp đồng thử việc riêng không phải là một loại HĐLĐ thứ ba bên cạnh hợp đồng xác định thời hạn và không xác định thời hạn.
Tuy nhiên, văn bản có tên “thử việc” chưa đủ chứng minh quan hệ đó hợp pháp. HR vẫn phải kiểm tra người này thử công việc gì, đã thử công việc đó trước đây chưa, thời hạn bao lâu và thực tế đang làm việc theo thỏa thuận nào.
Kiểm tra điều kiện thử việc trước khi tính chi phí
- Không áp dụng thử việc với HĐLĐ dưới 1 tháng theo khoản 3 Điều 24.
- Chỉ thử việc một lần đối với một công việc. Điều 25 đặt các giới hạn theo tính chất, mức độ phức tạp: tối đa 180 ngày với công việc của người quản lý doanh nghiệp thuộc phạm vi được luật nêu; 60 ngày với công việc cần trình độ từ cao đẳng trở lên; 30 ngày với nhóm trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ; 6 ngày làm việc với công việc khác. Không mặc định mọi chức danh “quản lý” đều được thử 180 ngày.
- Tiền lương thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó theo Điều 26. “Thử để xem có phù hợp không” không có nghĩa là được làm không lương.
- Kết thúc thử việc phải thông báo kết quả. Đạt yêu cầu thì tiếp tục HĐLĐ hoặc ký HĐLĐ, tùy hình thức đã chọn. Không kéo dài thử việc chỉ vì chưa sắp xếp được buổi đánh giá.
- Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền hủy bỏ hợp đồng thử việc hoặc HĐLĐ đã giao kết mà không cần báo trước và không phải bồi thường theo khoản 2 Điều 27. Quyền này không xóa nghĩa vụ thanh toán tiền lương cho phần việc đã thực hiện.
Hợp đồng thử việc riêng có phải đóng BHXH?
Khoản 5 Điều 3 Nghị định 158/2025/NĐ-CP quy định người làm việc theo hợp đồng thử việc đúng pháp luật lao động không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Đây là căn cứ trực tiếp cần tra cứu, thay vì chỉ suy luận từ tên hợp đồng.
Với trường hợp thử việc ghi trong HĐLĐ, phải xác định nghĩa vụ theo HĐLĐ và đối tượng cụ thể. Không dùng kết luận dành cho hợp đồng thử việc riêng để áp sang trường hợp này. Các trường hợp làm không trọn thời gian, hưởng lương hưu hoặc thuộc nhóm đặc thù cần được kiểm tra riêng.
Không thuộc diện đóng vào quỹ chưa đồng nghĩa doanh nghiệp không còn chi phí liên quan. Khoản 3 Điều 168 Bộ luật Lao động quy định trách nhiệm trả thêm cùng kỳ lương khoản tương đương phần đóng của người sử dụng lao động đối với người lao động không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, BHYT, BHTN theo quy định. HR cần xác định từng loại bảo hiểm và khoản phải trả trong hồ sơ thực tế.
Vì vậy, không nên trình bày việc ký thử việc riêng thành cách “tiết kiệm toàn bộ 32%”. Con số gộp đó dễ lẫn phần đóng của hai bên, nhiều quỹ khác nhau và khoản trả thêm. Chọn hình thức hợp đồng cần xuất phát từ thỏa thuận phù hợp pháp luật và cách doanh nghiệp sử dụng lao động.
Thuế TNCN: khi nào khấu trừ 10%, khi nào dùng biểu lũy tiến?
Trước hết, xác định tình trạng cư trú, loại thu nhập, loại hợp đồng và thời điểm chi trả. Phần dưới đây nói về cá nhân cư trú có thu nhập tiền lương, tiền công thuộc phạm vi Điều 50 Nghị định 253/2026/NĐ-CP.
- Không ký HĐLĐ hoặc ký HĐLĐ dưới 3 tháng: nếu mức chi trả thu nhập từ 5 triệu đồng/lần trở lên, tổ chức, cá nhân trả thu nhập phải khấu trừ 10% trước khi trả, trừ trường hợp đủ điều kiện tạm chưa khấu trừ. Hợp đồng thử việc riêng cần được phân loại theo nhóm này khi đáp ứng các điều kiện tương ứng.
- Cá nhân cư trú ký HĐLĐ từ 3 tháng trở lên: khấu trừ theo biểu thuế lũy tiến từng phần, kể cả khi ký hợp đồng từ 3 tháng trở lên tại nhiều nơi. Nếu thử việc ghi ngay trong HĐLĐ này, không tự chuyển riêng phần lương thử việc sang 10% chỉ vì đang thử việc.
- Dưới 5 triệu đồng/lần: Điều 50 cho phép khấu trừ 10% khi cá nhân có yêu cầu. Không phát sinh nghĩa vụ khấu trừ tại một lần chi trả không có nghĩa khoản thu nhập đó đương nhiên được miễn thuế khi tổng hợp cả năm.
Ví dụ giả định: trả 8 triệu đồng thu nhập thuộc diện khấu trừ cho một cá nhân cư trú theo hợp đồng thử việc riêng, không có cam kết hợp lệ để tạm chưa khấu trừ. Thuế khấu trừ là 8 triệu × 10% = 800.000 đồng. Đây là ví dụ về khấu trừ, chưa phải kết luận số thuế cuối cùng phải nộp trong năm hoặc toàn bộ số tiền thực nhận sau các khoản khác.
Nghị định 253 có hiệu lực từ 01/07/2026; các quy định liên quan đến thu nhập tiền lương, tiền công của cá nhân cư trú áp dụng từ kỳ tính thuế 2026. Điều 70 có quy định chuyển tiếp đối với hồ sơ đã khai, nộp trước thời điểm nghị định có hiệu lực. Không chỉ thay ngưỡng trên bảng lương rồi tự suy ra phải nộp lại mọi hồ sơ cũ.
Có được làm cam kết để tạm chưa khấu trừ không?
Khoản 2 Điều 50 cho phép cá nhân chỉ có thu nhập thuộc diện khấu trừ theo tỷ lệ nêu trên, nhưng ước tính tổng thu nhập chịu thuế sau giảm trừ gia cảnh chưa đến mức phải nộp, làm cam kết theo mẫu được ban hành cùng hướng dẫn quản lý thuế. Tổ chức trả thu nhập căn cứ cam kết để tạm chưa khấu trừ; cá nhân chịu trách nhiệm về thông tin cam kết.
Không rút gọn điều kiện thành “thu nhập dưới một con số là được” hoặc “chỉ được có thu nhập tại duy nhất một công ty”. Cần kiểm tra loại thu nhập và dự kiến cả năm, thông tin đăng ký thuế, mẫu cùng hồ sơ đang áp dụng. Nếu có lương theo HĐLĐ thuộc diện lũy tiến hoặc dữ kiện chưa rõ, phải đối chiếu lại điều kiện thay vì duyệt tự động.
Doanh nghiệp vẫn phải lưu cam kết, dữ liệu chi trả và tổng hợp danh sách, thu nhập theo hướng dẫn quản lý thuế. Tạm chưa khấu trừ không phải giấy xác nhận cá nhân được miễn thuế.
Thử xử lý trước khi chuyển sang payroll
Tình huống giả định: quản lý đề nghị ký “thử việc 2 tháng” lần thứ hai cho cùng một công việc, trả 8 triệu đồng/lần và cho rằng không cần bảo hiểm, thuế vì chưa ký HĐLĐ. HR nên bắt đầu từ đâu?
Xem gợi ý phân tích
Trước tiên kiểm tra việc thử lần thứ hai cho cùng một công việc và thời gian phù hợp với yêu cầu của công việc. Không hợp thức hóa một thỏa thuận chưa đúng bằng cách tính đủ thuế. Khi đã xác định đúng quan hệ, mới rà đối tượng bảo hiểm, khoản trả thêm, tình trạng cư trú, cách khấu trừ và hồ sơ cam kết nếu có. Chỉ từ tên “thử việc” chưa đủ kết luận toàn bộ nghĩa vụ.
Đầu ra thực hành: viết 5 dòng bàn giao cho người tính lương: hình thức hợp đồng; căn cứ và thời hạn thử việc; mức lương; các nghĩa vụ bảo hiểm cần kiểm tra; cách khấu trừ và hồ sơ thuế còn thiếu.
Video trao đổi thêm
Video tham khảo về chủ đề. Khi áp dụng nghĩa vụ bảo hiểm, thuế và mốc hiệu lực, đối chiếu phần chữ đã cập nhật và các nguồn dưới đây.
Nguồn để kiểm tra và áp dụng
- Bộ luật Lao động - bản hợp nhất 18/VBHN-VPQH: Điều 24-27, khoản 3 Điều 168.
- Nghị định 158/2025/NĐ-CP về BHXH bắt buộc: Khoản 5 Điều 3 và đối tượng tham gia.
- Nghị định 253/2026/NĐ-CP hướng dẫn thuế TNCN (PDF): Điều 50, Điều 69-70: khấu trừ, hiệu lực và chuyển tiếp.
- Bộ Nội vụ trả lời về BHXH và hợp đồng thử việc: Đối chiếu cách áp dụng quy định với hợp đồng thử việc.
Các tình huống trong bài là giả định để học cách phân tích. Khi xử lý hồ sơ thực tế, kiểm tra dữ kiện, đối tượng và văn bản có hiệu lực tại thời điểm phát sinh; chuyển người phụ trách pháp lý, bảo hiểm hoặc thuế khi cần kết luận chuyên môn.
Cùng trao đổi0 bình luận
Bạn có câu hỏi hoặc một cách làm khác? Chia sẻ cùng Thành HR và mọi người nhé.